Ο Τύρναβος πέρα από την ετικέτα: αμπέλι, τσίπουρο και Μπουρανί
Έγινε ενημέρωση: πριν από 6 ημέρες
Με μια ματιά
Από τα προνόμια του 1423 έως τη Λημνιώνα και τις άλλες ποικιλίες της ζώνης, το τσίπουρο και το Μπουρανί, μια περιήγηση στον Τύρναβο με στοιχεία και ιστορικές αναφορές.
Ο Τύρναβος είναι γνωστός στην υπόλοιπη Ελλάδα για τρία πράγματα. Το τσίπουρο, το Μπουρανί και τα τελευταία χρόνια και για τη Λημνιώνα. Και τα τρία στηρίζονται στο ίδιο θεμέλιο, τον αμπελώνα. Η οριοθετημένη ζώνη της ένδειξης ΠΓΕ Τύρναβος μετράει περίπου 17.000 στρέμματα με συνιστώμενες και επιτρεπόμενες ποικιλίες. Το κείμενο αυτό ξεκινά από την πόλη, μένει περισσότερο στις ποικιλίες και κλείνει με εκείνα για τα οποία ο Τύρναβος γίνεται πρωτοσέλιδο μία φορά τον χρόνο.
Μια πόλη που μεγάλωσε χωρίς τείχη
Το 1423 και τα προνόμια
Ο οικισμός αρχίζει να σχηματίζεται στις πρώτες δεκαετίες του 14ου αιώνα. Το 1423 ο Τουραχάν μπέης καταλαμβάνει οριστικά τον Τύρναβο, χωρίς στρατιωτικές επιχειρήσεις. Η πόλη δεν είχε τείχη.
Ανακηρύχθηκε βακούφι, δηλαδή κοινωφελές ίδρυμα, και πήρε μια σειρά από προνόμια. Σύμφωνα με την καταγραφή του Βρετανού διπλωμάτη David Urquhart το 1830, οι κάτοικοι εξαιρούνταν από τον έλεγχο της τοπικής διοίκησης και από τις αγγαρείες, δεν επιτρεπόταν η διέλευση στρατού, πλήρωναν μόνο το χαράτσι και τη δεκάτη, και όποιος εγκαθίστατο στην πόλη είχε δεκαετή φοροαπαλλαγή.
Τα προνόμια κράτησαν ως περίπου το 1780, όταν ο Αλή πασάς των Ιωαννίνων άρχισε να επιβάλλει φόρους. Καταργήθηκαν οριστικά το 1839 με το Χάτι Σερίφ. Στο διάστημα αυτό η πόλη είχε ήδη περάσει, από τον 16ο αιώνα, από παλαιοχώριον σε χώρα.
Ο Τύρναβος που είδε ο Εβλιγιά Τσελεμπή
Το 1668 ο Οθωμανός περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπή περνά από την πόλη. Καταγράφει 1.060 καταστήματα, έντεκα πανδοχεία και δεκαέξι εκκλησίες. Τη χαρακτηρίζει πιο ανεπτυγμένη από τη Λάρισα.
Ο ίδιος περιηγητής μετράει τριάντα επτά αμπελώνες στη διαδρομή από τον Τύρναβο προς τη Λάρισα. Η αναφορά αυτή στέκει σήμερα μέσα στην επίσημη προδιαγραφή της ΠΓΕ Τύρναβος, ως τεκμήριο της συνέχειας της καλλιέργειας.
Η Σχολή του Τυρνάβου
Στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα η πόλη έχει σχολείο με όνομα. Δάσκαλος ο Ιωάννης Πέζαρος, 1749 έως 1806, μορφή του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.
Ο Κωνσταντίνος Κούμας έζησε εδώ από το 1787 ως το 1796 και αναφέρει 10.000 κατοίκους για το 1790. Το όνομα της πόλης θεωρείται σλαβικής προέλευσης, άποψη που διατύπωσε πρώτος ο λόγιος Κωνσταντίνος Οικονόμος.
Ο αμπελώνας, το θεμέλιο όλων
Πόσο αμπέλι και πού
Η ζώνη της ένδειξης καλύπτει οκτώ κοινότητες του Δήμου Τυρνάβου. Τον Τύρναβο, το Αργυροπούλι, το Δαμάσι, τα Δένδρα Τυρνάβου, τον Αμπελώνα, τον Βρυότοπο, τα Δελέρια και τη Ροδιά.
Οι αμπελώνες βρίσκονται σε υψόμετρο από 70 έως 250 μέτρα. Η μέση θερμοκρασία της περιοχής είναι 16,5 βαθμοί Κελσίου και η μέση ετήσια βροχόπτωση 518 χιλιοστά. Τα εδάφη είναι αλλουβιακά, μέσα πηλώδη γύρω από την πόλη και αργιλώδη στο Δαμάσι.
Από τα 17.000 περίπου στρέμματα της ζώνης, τα 10.000 περίπου τα κρατά μία και μόνη ποικιλία.
Μοσχάτο Μαύρο Τυρνάβου, η ποικιλία που πήρε το όνομα της πόλης
Η ποικιλία αυτή είναι το Μοσχάτο Αμβούργου. Από το 2013 φέρει και το κατοχυρωμένο συνώνυμο Μοσχάτο Μαύρο Τυρνάβου, για τα σταφύλια που προέρχονται από τον Δήμο Τυρνάβου.
Είναι μια ποικιλία διπλής χρήσης. Δίνει οίνους και ταυτόχρονα τροφοδοτεί τα αποστακτήρια της περιοχής. Αυτή η διπλή ζωή εξηγεί γιατί καταλαμβάνει τα περισσότερα στρέμματα της ζώνης. Το Κτήμα Ζαφειράκη έχει ανακοινώσει δική του δημιουργία από Μοσχάτο Τυρνάβου.
Λημνιώνα, η γηγενής ερυθρή ποικιλία του Τυρνάβου που έγινε ποικιλία της Θεσσαλίας
Η Λημνιώνα είναι η γηγενής ερυθρή ποικιλία της περιοχής του Τυρνάβου. Η επιστροφή της στον αμπελώνα της περιοχής οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στο Κτήμα Ζαφειράκη.
Ο ρόλος του Χρήστου Ζαφειράκη προσωπικά αναγνωρίζεται ευρέως ως ο ουσιαστικότερος. Το House of Wine γράφει ότι πρωτοστάτης στην προσπάθεια ήταν ο Χρήστος Ζαφειράκης. Το βρετανικό Decanter γράφει ότι η ποικιλία διασώθηκε στις αρχές του 21ου αιώνα από τον ίδιο και τοποθετεί την αναβίωση στο 2000.
Το πρώτο ερυθρό μονοποικιλιακό από Λημνιώνα κυκλοφόρησε στην ελληνική αγορά το 2007. Το 2009 η ποικιλία κάλυπτε 100 στρέμματα. Σήμερα ξεπερνά τα 300 και κρασιά από Λημνιώνα βγάζουν περισσότερα από δεκαπέντε οινοποιεία.
Σύμφωνα με την προδιαγραφή, ωριμάζει από το τελευταίο δεκαήμερο του Σεπτεμβρίου έως το πρώτο δεκαήμερο του Οκτωβρίου. Δίνει οίνους με έντονη οξύτητα, μέτριο χρώμα και μαλακές τανίνες.
Οι Λημνιώνες του Κτήματος Ζαφειράκη
Λημνιώνα 
Λημνιώνα Young Vineyards 
Λημνιώνα Ροζέ 
Λημνιώνα Terra Cotta
Το κτήμα εμφιαλώνει τέσσερις ετικέτες από την ποικιλία. Πρόκειται για τις:
Και οι τέσσερις είναι 100% Λημνιώνα.
Η δουλειά δεν σταμάτησε στη φύτευση. Τον Απρίλιο του 2024 ολοκληρώθηκε η κλωνική επιλογή της Λημνιώνας, ύστερα από πέντε χρόνια παρακολούθησης φυτών, σε συνεργασία με τις Bakassietas Horticulture και Hellenifera. Το απαλλαγμένο από ιούς υλικό φυλάσσεται σε ειδικό θερμοκήπιο και η επόμενη φάση είναι πειραματικός αμπελώνας, με χωριστή μικροοινοποίηση κάθε κλώνου.
Οι λευκές ποικιλίες της ζώνης
Η προδιαγραφή επιτρέπει Μαλαγουζιά, Ασύρτικο, Ντεμπίνα, Μοσχάτο Αμβούργου, Ροδίτη, Σαββατιανό, Μπατίκι, Chardonnay, Sauvignon Blanc, Maccabeau και Ugni Blanc.
Στα εδάφη νοτιοδυτικά της πόλης η υψηλή συγκέντρωση τσακμακόπετρας δίνει στους λευκούς οίνους υφάλμυρο χαρακτήρα. Η Μαλαγουζιά είναι η λευκή που δουλεύεται περισσότερο σήμερα στην περιοχή.
Τον Σεπτέμβριο του 2026 η προδιαγραφή άλλαξε σε δύο σημεία. Το Ασύρτικο μπήκε επίσημα στις επιτρεπόμενες ποικιλίες των λευκών και των ερυθρωπών οίνων. Και το όριο συμμετοχής 30% για τις Ugni Blanc, Μπατίκι και Maccabeau καταργήθηκε.
Οι ερυθρές ποικιλίες και οι υπόλοιποι τύποι
Στους ερυθρούς οίνους επιτρέπονται Λημνιώνα, Λημνιό, Μοσχάτο Αμβούργου, Cabernet Sauvignon, Grenache Rouge, Merlot και Syrah. Στους ερυθρωπούς και στους ημιαφρώδεις οι ίδιες ερυθρές μαζί με Ροδίτη και Ασύρτικο.
Η ένδειξη καλύπτει λευκούς, ερυθρούς, ερυθρωπούς και ημιαφρώδεις οίνους, από ξηρούς έως γλυκούς. Το ανώτατο όριο απόδοσης είναι 12.000 κιλά σταφυλιών ανά εκτάριο.
Πού βρίσκεται το Κτήμα Ζαφειράκη
Οι αμπελώνες του Κτήματος Ζαφειράκη βρίσκονται στις θέσεις Παλαιόμυλος και Καμπίλαγας, μέσα στη ζώνη. Το έδαφος είναι αμμοπηλώδες με υψηλή συγκέντρωση πυριτόλιθου και το υψόμετρο κινείται από 150 έως 300 μέτρα.
Η οικογένεια καλλιεργεί αμπέλια στην περιοχή πάνω από 100 χρόνια. Ο Χρήστος Ζαφειράκης, τέταρτη γενιά, φύτεψε τον πρώτο βιολογικό αμπελώνα της περιοχής το 2005. Η καλλιέργεια είναι βιολογική και βιοδυναμική και η αλκοολική ζύμωση γίνεται με αυθόρμητες ζύμες.
Το τσίπουρο, με λίγα λόγια
Το Τσίπουρο Τυρνάβου είναι κατοχυρωμένη γεωγραφική ένδειξη με δικό της τεχνικό φάκελο. Η περιοχή της είναι ο Δήμος Τυρνάβου μαζί με τη Δημοτική Ενότητα Γιάννουλης του Δήμου Λαρισαίων.
Η σύνδεση με το αμπέλι προβλέπεται με ειδική αναφορά μέσα στον φάκελο. Τα στέμφυλα πρέπει να προέρχονται από σταφύλια της περιοχής και τουλάχιστον το 50% από Μοσχάτο Μαύρο Τυρνάβου. Για αυτό ο αμπελώνας και το αποστακτήριο εδώ δεν ξεχωρίζουν.
Ο ελάχιστος αλκοολικός τίτλος είναι 37,5% vol. Μπορεί να αρωματιστεί κατά την απόσταξη, συνήθως με γλυκάνισο, μάραθο ή αστεροειδές άνηθο. Σε αυτή την περίπτωση η ετικέτα γράφει «με γλυκάνισο».
Για την ιστορία, ο τεχνικός φάκελος αναφέρει ότι το πρώτο γνωστό Τσίπουρο Τυρνάβου βγήκε από το αποστακτήριο του Ζήση Μίσουρα, στα χρόνια 1852 έως 1855. Η ονομασία πέρασε στο ευρωπαϊκό σύστημα με τον Κανονισμό 1576/89 και σήμερα στηρίζεται στον Κανονισμό 110/2008.
Το Μπουρανί, μία μέρα τον χρόνο
Την Καθαρά Δευτέρα ο Τύρναβος ανεβαίνει στο ξωκλήσι του Προφήτη Ηλία. Εκεί μαγειρεύεται το μπουρανί, μια αλάδωτη χορτόσουπα από τα πρώτα χόρτα της άνοιξης, με λίγο ξίδι για γεύση.
Για την καταγωγή του εθίμου υπάρχουν δύο εκδοχές. Η μία το συνδέει με τα αρχαία διονυσιακά δρώμενα και η άλλη με Αρβανίτες που εγκαταστάθηκαν στην πόλη γύρω στο 1770. Τα πρώτα στοιχεία για την τέλεσή του εμφανίζονται το 1898.
Για την ιστορία του εθίμου και για το πώς φτάσαμε στη σημερινή του μορφή, υπάρχει ξεχωριστό άρθρο στο blog μας, Uncovering the Roots of Bourani of Tyrnavos.
Τι να κρατήσετε
Ο Τύρναβος δεν είναι μια πόλη που απέκτησε αμπέλια. Είναι μια πόλη που μεγάλωσε γύρω από αυτά. Το τσίπουρο, το κρασί και η γιορτή της Καθαράς Δευτέρας βγήκαν από το ίδιο πράγμα.
Αυτό που αλλάζει σήμερα είναι το τι ζητάμε από τον αμπελώνα. Δίπλα στην ποσότητα μπήκαν οι γηγενείς ποικιλίες, οι χαμηλές αποδόσεις και οι ετικέτες με όνομα αμπελώνα.
Συχνές ερωτήσεις για τον Τύρναβο
Για τι είναι γνωστός ο Τύρναβος;
Ο Τύρναβος είναι γνωστός για τον αμπελώνα του, τη Λημνιώνα, το Τσίπουρο Τυρνάβου και το έθιμο του Μπουρανιού την Καθαρά Δευτέρα. Η περιοχή έχει δική της οριοθετημένη ζώνη ένδειξης ΠΓΕ με περίπου 17.000 στρέμματα αμπελώνα.
Ποια είναι η ποικιλία του Τυρνάβου;
Είναι το Μοσχάτο Αμβούργου, που από το 2013 φέρει και το κατοχυρωμένο συνώνυμο Μοσχάτο Μαύρο Τυρνάβου για τα σταφύλια του Δήμου Τυρνάβου. Καλύπτει περίπου τα 10.000 από τα 17.000 στρέμματα της ζώνης.
Από τι φτιάχνεται το Τσίπουρο Τυρνάβου;
Από στέμφυλα σταφυλιών της περιοχής, με τουλάχιστον 50% από Μοσχάτο Μαύρο Τυρνάβου. Ο ελάχιστος αλκοολικός τίτλος είναι 37,5% vol και μπορεί να αρωματιστεί με γλυκάνισο.
Ποιες ποικιλίες καλλιεργούνται στον Τύρναβο;
Στις ερυθρές Λημνιώνα, Λημνιό, Μοσχάτο Αμβούργου, Cabernet Sauvignon, Grenache Rouge, Merlot και Syrah. Στις λευκές Μαλαγουζιά, Ασύρτικο, Ντεμπίνα, Μοσχάτο Αμβούργου, Ροδίτη, Σαββατιανό, Μπατίκι, Chardonnay, Sauvignon Blanc, Maccabeau και Ugni Blanc.
Ποιος αναβίωσε τη Λημνιώνα;
Οι προσπάθειες ξεκίνησαν γύρω στο 2000 στην περιοχή του Τυρνάβου και ο Χρήστος Ζαφειράκης αναγνωρίζεται ως πρωτοστάτης τους. Το Decanter γράφει ότι η ποικιλία διασώθηκε στις αρχές του 21ου αιώνα από τον Χρήστο Ζαφειράκη. Το πρώτο μονοποικιλιακό ερυθρό κυκλοφόρησε το 2007.
Πότε γίνεται το Μπουρανί;
Την Καθαρά Δευτέρα, στο ξωκλήσι του Προφήτη Ηλία πάνω από την πόλη. Το ίδιο το μπουρανί είναι μια αλάδωτη χορτόσουπα με λίγο ξίδι.
Πού βρίσκεται το Κτήμα Ζαφειράκη;
Στον Τύρναβο Θεσσαλίας, στους πρόποδες του Ολύμπου, μέσα στη ζώνη ΠΓΕ Τύρναβος. Το οινοποιείο βρίσκεται δίπλα στους αμπελώνες και δέχεται επισκέψεις και γευσιγνωσίες κατόπιν συνεννόησης.
Σχόλια